ЕРЕКШЕ ТАРИХИ ДӘУІР ЖӘНЕ ҚАЛИБЕК ХАКИМ РАЙЫМБЕКҰЛЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ РУХЫ

XX ғасырдың 30-40 жылдары жалпы адамзат тарихында екінші дүниежүзілік соғыс алапатының орын алуымен ерекшеленсе, қазақ тарихында ол жылдар ұлттық қырғынға ұшырап қансыраған трагедиялармен есте қалды. Сол дәуірге байыптап көз жіберіп қарайтын болсақ, қазақ тарихында болған ерекше оқиғалардың себеп-салдарының бір-бірімен байланысып жатқанын айқын байқаймыз.

XX ғасырдың 31-32 жылдары Қазақстанда қолдан жасалған аштықтан миллиондаған адам қырылып, жүз мыңдаған адам жан сауғалап шетелдерге босып кетті. Солардың көбі Қытай шекарасын асып Шыңжаңдағы қазақ қандастарын паналады. Арғы беттегі ағайындар олардан Кеңес Одағының күштеп құрған социалисттік жүйесінің қазаққа қырғын болып тигенін алғаш аңғарды. Содан көп өткен жоқ, 1937-1938 жылдары Кеңестік Қазақстанда халқымыздың саяси және мәдени лидерлерін – Алаш Орда өкілдерін аяусыз жаныштаған жан түршігерлік оқиға орын алды. Бұл қырғыннан бақытына жарасай қашып құтылған алашшылар Райымхан Марсеков, Зият Шәкәрімұлы, Ғазез Қалманов, Қамбар Шабданов, Ғазез Зейнков, Сәлім Жанаров қатарлы қайраткерлер Шыңжаңдағы қазақтардың арасына барып жасырында. Жоқ, олар онда жай ғана жасырынып жатқан жоқ, керісінше қазақтың білім беру мәдениет және ақпарат баспасөз саласында ұлтымыздың саяси және мәдени ағарту істеріне белсене араласып, елді өркениетке бастады.

Бұл оқиға да арғы беттегі қазақтарға Кеңес Компартиясының және оның құрған социалистік қоғамының не екендігін және оның қазақ өміріне не әкелетінін терең түсіндіргендей болды. Сондықтан арғы беттегі елге, әсіресе, жоғары жік өкілдері мен зиялылар қауымына Компартия, социалистік қоғам деген олардың адам ретінде өмір сүруіне қауіп төндіретін дүлей жойқын күш болып көрінді.

Ал Қытайдың миллитаристік әкімшілік билігіндегі Шынжан үкіметінің жүргізіп отырған саясаты қандай еді? Ондағы қазақтардың әлеуметтік хал-жайы қандай күйде еді? Енді осы мәселеге де көз жіберіп көрейік.

1912 жылы Қытайда республикалық (Миньго) үкіметі құрылғаннан кейін қытайдың провинцияларын басқарған генерал-губернаторларда салыстармалы түрде дербес билік жүргізу кұқығы болды. 1933 жылы Үрімжіде төңкеріс арқылы Шыңжаңның билігін қолына алған милитарист ІІІың Шысай (Шэн Шицай) асқан қулықпен өте сұркия саясат жүргізді. Ол билікке келген алғашқы жылдарда Кеңес Одағымен ынтымақтасу, Шыңжаңды дамыту – деген бағдарламасын жариялап, Кеңес Одағымен өзара қарым-қатынасын жақсарты. Сол арқылы Кеңес Одағынан әскери қару-жарақ алып өзінің қарулы күштерін жабдықтап, билік орнын бекемдеді. Тіпті, КеңесОдағының Қызыл армиясының көмегі арқылы дүнген генералы Ма Жүңиңның (Ма Чжунин) жасаған сұрапыл шабуылдарын талқандады. Әрине, Сталинның Шың Шысайге қайтарымсыз көмек көрсетпейтіні анық. Оның көздеген мақсаты – Шынжаң өлкесін өзінің ықпалында ұстау еді. Сондықтан Кенес Одағы Шын Шысайге көмекке жібергеп «Қызыл 8 полк» армиясы Шынжаңның шығысындағы бірінші қақпа қала – Құмылға (Хамиға) барып орналсты. Сонымен қатар «көмекке» жіберілгеп эконмика, құрылыс, байланыс коммуникациясы, ақпарат және әскери мамандары Үрімжі қаласына шоғырланған-ды. Олар онда ерекше миссия орындады. Олар КГБ-ның берген тізімдігі бойынша Шың Шысайдың қолы арқылы Алаш Ордасының Шынжаңға кашып барып оқу-ағарту ісімен шұғылданып жүрген өкілдерін тұтқындап, кері қайтару немесе оларды сол жерде көзін жою міндетін атқарды. Шын Шысай бұл іске келгенде өте белсенділік танытты. Ол 1938-1940 жылдары Қазақстаннан қашып барған алашшыларды ғана емес, Алаш идеясын қабылдаған, ұлттық теңдік пен еркіндікті аңсаған, азаттықты көксеген, үкімттің зұлымдық саясатына қарсы болған қазақтың мәдени және қоғам кайраткерлерін, Шынжаңда прогресті, дамуды жақтайтын әр ұлт өкілдерін де әртүрлі сылтаумен тұтқындап түрмеге тоғыту әрекетін үрейлі түрде жүргізді. Соның ішінде белгілі абыз ақын Ақыт Ұлымжыұлы. алашшыл жауынгер ақын Таңжарық Жолдыұлы, ұлт жанды саяси тұлға Шынжаң коғам кауіпсіздің басқармасының бастығының орынбасары Әбеу Құдышұлы қатарлы халқымыздың қалаулы, беделді азаматтары болды. Ақыт Үлімжінұлын түрмеде қинап өлтірсе, Әбеу Құдышұлын зынданға тірідей тастап өлтірді. Таңжарық Жорлдыұлына өкпе туберкулез вирусын жұқтырып жіберді. Шын Шысай үкіметі өзінің бүл әрекетінің халықтық қарсылыққа тап болатынын біліп, қазақтарға он мың сайгүлік және қолдарындағы аңшылық мылтықтарын үкіметке тапсыруға жарлық шығарды. Егер қазақтың мініс аты мен қолындағы қаруын жиып алсақ, олар бас көтеріп қарсылық көрсете алмайды деп ойлады. Сонымен қазақтың ауылдарын аралап, үйлерін тіміскілеген үкімет әскерлері елдің шырқын бұзып ашуын келтірді. Бүндай зұлымдыққа енді төзіп тұруға мүмкін болмады. Сонымен 1940 жылы Алтай аймағының Көктоғай ауданында Рысхан Ноғайбайұлы, Өсімхан Иманбайұлы бастаған қазақ шаруаларының үкіметке қарсы карулы көтеріліске шықты.

1941 жылы фашистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаны белгілі. 1942 жылы Шынжаң генерал-губернаторы Шың Шысай бұл соғыста Кеңес Одағы жеңіледі деп жорып, өзінің соған дейін ұстанған саясатынан үзілді-кесілді бет бұрып, Кеңес Одағына, Компартияға қарсы екендігін, Гоминьдаң үкіметін қолдайтындығын жариялады. Сондай-ақ ол Шынжаңдағы Кеңес Одағының Қызыл армиясын және әр саладағы мамандарын күштеп еліне қайтарды. Сонымен бірге Гоминьдаң партиясының шенеуліктері мен әскерилерін Шынжаңға шұбыратып енгізді. Оларға ілесе АҚШ пен Ұлыбританияның дипломаттары мен жансыздары да Шыңжаңі а келіп эрекет жасай бастады. Шынжаңның саяси жағдайындағы бүл өзгеріс, Кеңес Одағына тиымсыз жаққа дамыды. Сондықтан Сталин Шың Шысай үкіметі мен Гоминьдан билігін жоне оларды қолдайтын АҚШ пен Ұлыбритания күштерін Шынжаңнан қуып шығып, Шынжаңды буферлік аймаққа айналдыруды қарастырды. Сөйтіп Шынжаңда алып державалардың арпалысы басталып кетті.

Осы кездегі қазақ шаруаларының Шың Шысай үкіметіне қарсы қарулы көтерілстері әр аудандарда стихиялы түрде орын алған болатын. Солардың ішінде Шынжаң провинциясының орталығы Үрімжі қаласына жақын аудан – Сауандағы қазақ халкының қарулы көтерілісіне Қалибек Хаким Райымбекұлы қолбасшылық жасады.

Қалибек Хаким Райымбекұлы қазақ халқы қатты жәбірленгенде, езілгенде, кінәсіз қырғынға ұшырай бастағанда ұлттық намыспен кеуде керіп алға шығып, қол бастап жауға шапқан батыр тұлға. Оның ол кездегі көздеген мақсаты – елінің ел қатарлы өмір сүруі мен дамуы үшін, ұлттық теңдік пен еркіндікке қол жеткізу үшін күресу болды. Оның бойында осындай ұлы қасиеттің болуы әсте кездейсоқ құбылыс емес еді.

Қалибек Райымбекүлы 1908 жылы Қытайдың Тарбағатай аймағындағы Майлы-Жайыр өңірінде жоғары жік отбасында дүниеге келеді. Райымбектің әкесі Қожалық алты ұл көрген адам. Оның бесінші ұлы Райымбек. Райымбектен туған үш ұл – Әділбек, Қалибек және Ілияс 1935 жылы Тарбағатайдан шығысқа қарай көшіп, Еренқабырға тауының бөктеріндегі Сауан ауданы жеріндегі Қызылөзен өңірін мекендейді. Хасан Оралтайдың «Елім-айлап өткен өмір» дерегіне негізделсек, әкесі Қалибек сол жылы, яғни 27 жасынан бастап елін-жұртын қорғау үшін қоғамдық қызметке белсене араласа бастайды. Сол барыста ол Үрімжіден «он сегіз айлық саяси курс» және қысқа мерізімдік курстар оқып, саяси-әскери білім алады. Бұны Қалибек Хакимның өзі: «Қытай мені өзіне баулыды. Маған қарсыласқанмен соғысуды үйретті. Бір керегі болар деп оны үйрене бердім» (аталған кітап, 30 бет) – деп түсірдіреді. Бізше, ол үйренулер Қалибек Хакимның сол кездегі коғамдық саяси жағдайды терең түсінуіне және оның ұлттық сана-сезімінің өсуі мен дүниетанымының қалыптасуына айтарлықтай әскер еткен. Өйткені оның қоғамдық іс-қимылдарынан оның ұлттық теңдік пен еркіндіке қол жеткізуді мақсат тұтқаны айқын байқалады. Сондықтан болар, 1941 жылдардың басында Қалибек Райымбекұлы Манас пен Ерентауы бөктеріндегі қазақтардың үкрдай (болсы) жэне колбасшысы болып танылады. Сондай-ақ сол өңірдегі жергілікті қытай билігіне қарсы партизандық соғыс жүргізді.

Сол қезде гоминьдандық Шын Шысай үкіметіне карсы көгерілістер Алтай мен Іле аймақтарында пәрменді жүріліп жатқан. Бірақ әр аймақ пен аудандар арасында ұйымдық емес, ақмақтық байланыстардың болмағандығы тарихи деректерден байқалады: «Ол кезде Алтай жақтағы Оспан батыр жетекшілік еткен көтерілістің дүбірі естіле бастаған-ды. Қытайлар оларды «құйыршықтар», «бандылар» деп қаралайтын. Бірақ қазақ халқының көбі Ноғайбай мен Рысхан, Есімхан мен Ақтеке және Сүлеймен мен Мұса мергендер сияқты Алтай керейінің үлкен тұлғалары бастап, Оспан Исламұлы жалғастырған көтерілістің ұлт-азаттықты армандаған арпалыс екенін білетін-ді» (аталған еңбек, 17 бет); «Құлжа жақтан ешбір хабар ала алмай тұрмыз. Әнеу күні келгендер із-тозын білдірмей кетті. «Артымызда мың әскер бар, Құлжада Түркістан үкіметі құрылды» депті, рас па өтірік пе?» (аталған еңбек, 33 бет). Алайда бір нәрсе анық, ол кезде мейлі Алтайда, әлде Сауанда болсын Шынжаңның кертарпа билігіне қарсы карулы көтерісшілердін соғысы жеңетен жеңіске жетіп отырған еді.

Алайда Шынжаңда кең етек алған әр ұлт халықтардың үкіметке қарсылық күресін Кеңес Одағы өз мүддесіне ұғымды пайдаланды. Атап айтқанда, Кеңес Одағының ұйымдастыруы және қаруландыруымен 1944 жылдың жазында «Үш аймақ революциясы» Іленің Нылқы ауданынан басталып, сол жылдың 7 қараша күні, яғни Қазан төңкерісінің жеңіске жеткен күні Құлжа қаласындағы Гоминьдаң органдарына жаппай шабуыл жасап, қарашаның 12 күні Құлжа қаласын гоминьдандықтардан толық азат етіп, «Шығыс Түркістан Республикасы уақытша үкіметін» құрды. Үкімет төрағасы Өзбек Әлихан төре, оның орынбасары ұйғыр Әшімбек қожа болды. 16 адамнан тұратын үкімет мүшесіне қазақтан тек бір ғана адам – Әбілқайыр төре қатыстырылды.

1945 жылы наурыз айына дейін Іле аймағының 11 ауданы тегіс гоминьдаңдық қытай билеушілерінен азат етілді. Сәуірдің 8 күні ШТР уақытша үкіметі Ұлттық армиясы құрылды. Армия қосының негізін қазақтар құрады. Оған үйғыр, татар, өзбек, қырғыз, моңғол, дүнген, сібе (сибо), дағүр, т.б. халықтардың жастары тартылды. 1945 жылы мамырда Ұлттық армия Солтүстік, Орта және Оңтүстік бағыттар бойынша гоминьдаңдық күштерге жорық жасады. Солтүстік бағыттағы армия 1945 жылдың мамыр-тамыз айларында Тарбағатай аймағыың Гоминьдан билігін толық жойды. Содан соң олар Тарбағатайдан Алтайға жорық жасап, 1945 жылы қыркүйек айында бүкіл Алтай аймағын да гоминьдандық билеп-төстеушілерден толық азат етті.

Орта бағыттағы Ұлттық армия 1945 жылы кыркүйектің 5-12 күндері сұрапыл соғыс арқылы Шиху және Жың аудандарындағы жаудың шоғырлы күштерін жойды. Қыркүйектің 16 күні Сауап ауданын шабуылмен алды. Гоминьданның әскерлері шегіне қашып, Үрімжіге 140 шақырым жердегі Манас өзенінің шығысына өтіп бекінді. Соғыс кенеттен тоқтатылды. Сонымен Манас өзеннің батыс солтүстігіндегі үш аймақ (Іле, Тарбағатай және Алтай) біртұтас Шығыс Түркістан Республиқасы үкіметінің басқаруына өтті. Осы арада атап айтуымыз керек. Ұлттық армия Алтай аймағын және Сауан ауданын гоминьдандық қытай билеушілерінен азат етуде Оспан Исламұлы мен Қалибек Райымбекұлының сіңірген еңбегі зор болды. Сондықтан Шығыс Түркістан уақытша үкіметі оларды «Халық қаһарманы» және басқа да медалдарымен марапаттап Оспан Исламұлын Алтай аймағының уәлиі (губернаторы) Қалибек Райымбекұлын Сауан ауданың әкімі міндетіне тағайындады.

Бірақ сол кезде азаттық үшін күрескендерге түсініксіз болғаны – Құлжадағы Шығыс Түркістан Республикасы үкіметі мен Үрімжідегі Гоминьдан үкіметінің соғыстытоқтатып бейбіт келіссөз жүргізуге келісуі болды. Іс жүзінде Шығыс Түркістан Республикасының тағдыры алып державалардың 1945 жылы ақпан айында өткізген «Ялта конференциясында» жасалған саяси саудада және сол жылы 14 тамызда Қытай мен КСРО Сыртқы істер министрлері қол койған «Қытай-КСРО достық одақтастық шартында» шешіліп қойған болатын. Аталмыш шартта: «Екі ел бір-бірінің тәуелсіздігіне және территориялық тұтастығына құрмет етеді, ішкі саясаттарына қол сұқпайды» деп көрсетілген («Қытайдың дипломатиялық тұтас тарихы» Пекин, 1996, 61 бет). Сол бойынша Кеңес Одағы өзі Құлжада құрғызған «Шығыс Түркістан Республикасының» атын да, затын да өзгертіп, оны Шынжаңның жергілікті бір әкімшілігі ретінде «Үш аймақ үкіметіне» айналдырды және оларды Гоминьдан үкіметімен бір мәмілеге келуге мәжбүрледі. Сонымен екі жақ келіссөз арқылы 1946 жылдың каңтарында «Он бір тармақты бітімге» қол қойды. Осы бітім негізінде Шынжаң өлкелік (провинциялық) біріккен (Коалициялық) үкімет құрылды. Үкімет құрамы 25 адамнан жасақталды, оның 8 адамы Үш аймақ өкілдерінен сайланды. Солардың арасынан Ахметжан Қасыми үкімет төрағасының орынбасары болды. Бірақ гоминьдандықтар мен үш аймақтықтар арасында жартылай әшкере түрде саяси күрестер жүріп жатты. Соған қарамастан «Үш аймақ үкіметі» өз территориясына дербес билік жүргізіп тұрды.

Бірақ Құлжада құрылған аталмыш ұлттық әкімшіліктің Кеңес Одағының ойыншығына айналуы Қалибек Хаким сияқты адамдарды ойландырады. Тіпті үрейлендіреді. Қалибек Хаким өзінің хатшысы Жабағытайды Құлжаға барып, саяси жағдайды барлап келуге жібереді. Ол қайтып келіп Құлжада орыстардың өктемдігінің жүріп тұрғанын мәлімдейді. Содан ол Кеңес Одағы үш аймақ үкіметі арқылы елге Қызыл билік орнатады. қазақстандықтардың бастан кешкен аштығы мен қырғыны біздің басымызға да келеді деген ой қорқытып ендігі жерде Үш аймақ үкіметіне қарсы күресуге бел байлайды. Бұл кезде Оспан Исламұлы Үрімжідегі гоминьдандықтардың қаруландырып қолдауымен Алтайда Үш аймақ үкіметіне қарсы соғысын бастап кеткен еді. 1947 жылы Қалибек Хаким Гоминьдан Шынжаң әскери окургінің қолбасшысы Сүң Шилянмен кездесіп, оның қолдауына ие болып, келісім-шарт жасайды да, жасақтарын бастап соғысқа аттанып кете барды.

Сол кезде Қытайдың ішкі өлкелерінде Гоминьдан мен Компартия карулы күштері арасында Азаматтық соғыс қиян-кескі жүріп жатқан еді. Шыңжандағы қазақ қоғамында Гоминьдан үкіметі колдаған Оспан мен Қалибек Хаким қарулы күштері мен Кеңес Одағы және Қытай Компартиясы қолдаған генерал Дәлелхан Сүтірбаев бастаған Үш аймақ ұлттық армиясы арасында соғыс қатар жүріп жатты. Хасан Оралтайдың сөзімен айтқанда: соғыс «бұл жолы орыс айдап әкеліп арандатып отырған, өзінің туыс казақтары мен қаны бір, діні бір үйғыр туысқандар» арасында болды. Әрине, бұл тарихи өкініш!

1949 жылдың күзінде Азаматтық соғыста Компартияның Азаттық армиясы жеңіске жетіп, Шынжаңға жорық жасап келгенде Гоминьдан әскерлері жаппай өздігінен берілді. Тек оларға тізебүкпей қарсылық көрсеткен Оспан Исламұлы мен Қалибек Хаким Райымбекұлы бастаған топтар болды. Сондықтан олар Қытай Компартиясы Азаттық армиясының шабуылмен жою нысанына айналды. Осындай жағдайда Калибек Хаким қоластындағы елін бастап шетелдің мұсылман бір еліне кету шешімін қабылдады. Сонымен Қалибек Хаким бастаған көші Такламакан шөлін басып, Гималай тауын асып Кәшмирдің Сірінагер қаласына 1951 жылы жетіп тыныстады. Қалибек Хаким өзі бастаған машақатты көшке үлкен жауапкершілікпен қарады. Ел-жұртына қорған бола білді, өкшелеп қуып келіп шабуылдаған жаудың бетін қайтарып отырды, көштің соңында корғаушы болып жүрді.

Ал көш Кәшмир жеріне барған соң, Қалибек Хаким дипломатиялық жолмен өзі бастаған елді Түркияға жеткізуге құлшыныс жасады. Ол АҚШ, Қытай, Тайвань үкіметіне, Үндістан мен Түркия елдері басшыларына хаттар жазып, босқын болып жүрген қазақтардың туған елінен кетуге мәжүрлеген себептерді, елі көш барысында тартқан жапа машақаттарын түсіндіріп, енді олардың мәселесін шешудің жолдарын ұсынады. Соның нәтижесінде Түркия үкіметі қазақ босқындарын қабылдап, 1954 жылы оларды Салихлы каласына орналастырады. Қалибек Хаким Түркия Республикасының президенті Жалал Баярға қазақтар атынан барып кездесіп. Түрік елінің туысқандық қамқорлық жасағанына алғыс айтып, ризашылық білдіреді. Түркия үкіметі және шетел дипломаттарды Қалибек Хакимді Түркияға ауып барған қазақтардың көш басшысы және өкілі ретінде кабылдап мәміле жасайды. Бірақ ол өзін «қазақтың қарапайым шалымын» деп таныстырудан танбайды.

Қалибек Хаким Райымбекұлы Түркияға барғаннан кейін қазақтарды жаңа ортаға үйлестіру үшін өзі саналы түрде үлгі көрсетіп, дәстүрлі тіршілік формасын өзгертіп, өзі өмірінде істеп көрмеген сауданы кәсіп етіп тұрмыстық жағдайын жақсартады. Осының арқасында ол Меккеге жеті мәрте барып, өзінің және шайқастарда шейіт болған, көш жолында опат болған туыс-тұған, қанды көйлек жолдастары мен бала-шағасының мұсылмандық борышын өтейді.

Қалибек Хаким Райымбекұлы Түркияға «Нағыз түрік – қазақ, нағыз қазақ та – түрік» деген таныммен, қазақы болмысын, тіпті, қазақы формасын да өзгертпей барған қайсар тұлға. Сондықтан да ол кез-келген ортада айтылған қазақты кемсітетін сөздерге батыл тойтарыс жасайтын, ұлттық намысты қорғайтын ұлтшыл жан болғаны белгілі.

Қалибек Хаким Райымбекұлы өз ұлтын шексіз сүйген адам, халқының азаттығы мен теңдігін армандаған, ғұмыр бойы сол үшін күрескен тұлға. Әрине, ондай ұлы арман бір ұрпақтың күресімен іске аспайтыны белгілі. Қалибек Хаким қартайған шағында туған жері Тарбағатайды, қалың елі жатқан Қазақстанды қатты сағынады. Ол өзінің осындай сағыныш сезімін 1981 жылы Балқаш Бапинге жазған хатында бүкпесіз жеткізумен қатар, «Құдай қазақ баласына жар болсын!» деп тілеу тілеген еді. Сол тілеуі он жылдан кейін қабыл болып, 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алды, дербес ел болды. Бұл күнді Қалибек Хакім көре алған жоқ. Бірақ бұл тарихи жаңалықты оның сүйікті ұлы Хасан Оралтай «Азаттық» радиосынан әлемге жар салып хабарлады. Тәуелсіздіктің арқасында Қалибек Хакімнің 100 жылдық мерей тойы бүгін Алматыда аталып өтіп жатыр.

Қалибек Хаким өмірде екі жар сүйген, сегіз бала көрген адам. Бірақ алты бірдей баласы Такламакан шөлінде, Гималай тауында жол азабынан опат болды. Өзімен бірге Түркияға аман-есен жеткені Хасан мен Білал деген екі ұлы. «Атадан ұл туса игі, ата жолын қуса игі» дегендей, Хасан Оралтай ата жолын қуған, ұлт-азаттық күресін жаңаша формада, ақпараттық кеңістікте жалғастырғандығы баршаға мәлім. Ал екінші баласы Білалдан туған немересі Мариям тарих ғылымдарының докторы, белгілі ақын, ұстаз.

Жалпы алып қарағанда, Қалибек Хаким Райымбекұлының бүкіл қоғамдық іс-әрекеттерінен, оның идеялық ұстанымынан қазақ рухының сәулеленіп, Алаш рухының айшықталып тұрғанын байқаймыз. Ұлттық рух – ұлттық көркеюдің кепілі. Ұлттық рухымыз асқақтай берсін ағайын!

Advertisements

Пікір қалдыру

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Өзгерту )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Өзгерту )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Өзгерту )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Өзгерту )

Connecting to %s

%d bloggers like this: