Шинжиаңдағы сынтас, балбал, құлыптас жане бұғытастар сынтастар

Арап жазуынан крилсаға аударап жазған Гулнар Лақадылқызы

Қуандық Көбенұлы.

 

 

Орта Азияны мекендеген байырғы жұрт тас құралдар дәуірінен бастап еңбек құралдарын  тұтыну бұйымдарын жасап тіршілік еткен. Алғашқы қоғам мезгілінде басқа металдарды пайдалана алмағандықтан өндіріс құрал – жабдығын жасау мүмкіндігі болмаған .Тек тасты пайдаланып,оны өңдеу арқылы формалы нарселер жасаған .Тасты мұқият өңдеп , бедерлеп ,нақышына келтіріп жасады .Ьірте-бірте онан дами түсіп қоқшыл ,қызыл ,сары түсті тастармен қоспалап безендіре білді.


Қазіргі бізге үнемі кездесетін «тас мүсіндер»,«адамның бейнесі бар тастар» бесінші ғасырдан тоғызыншы ғасырға дейінгі тұрқы қанағатты дәуіріндегі зираттардың басына ескерткіш іспетінде орнатылған дүниелер есептелінеді .Міне бұл мезгіл Жұңгоның сұй патшалығына(581-618), таң дәуіріне (618-907) тұра келеді. Онда адамның түр -тұлғасын келтіріп киімін, келбетін, тұтыну бұйымдарын бедерлеп, нақыштап ойған.

Мұндай тас мүсіндердің бір бөлімі сарбаздар мен ел-басыларының абыздардың ,бай манаптардың қәбірлерінің басына қойылған ескерткіштер ,мүсіндер көп жағдайда жалаңбас ,мұртты, сақалды болып кездеседі.Кейде жағалы киім киіп сауыт- сайман асынып ,бір қолы көкірегінде енді бір қолы беліндегі байланған жарағында тұрған бейнеде жолығады .Кейде басына шошақ тымақ киген тіпті кимешек, сәукеле сынды киім киген тәрізды сезіледі .Шашы ораулы алқа,сырға тағынған күйде мұны қазақ,«келіншек тастар» деп атайды .Мүсін тастар тұрғызуда олардың тұлғалық бейнесі мен орнатылған орындарына қарап көшпелі халқымыздың тегін анықтайтын асыл мұралар екенін ұғынамыз. «Сынтас» деген осы бір атаудың етимологиясына үңілсек түбірі сын. Қазақ әдетте аттың сыны деп айтады. «Қыз сыны» деген ән де бар. Демек бұл жердегі «сын» келбет, кеспір деген мағына береді. Демек «сынтас» деген сөз тасқа түсірілген адамның келбеті деген мағына береді.

Қазақ халқын құраған ру-тайпалардың ұқсамаған мезгіліндегі өріс қоныстарының із-деректері шығыста шүлен тауынан , батыста каспи теңізіне дейінгі кең байтақ далада болғандығы тарихм деректерден байқалады .Біздің ата-бабамыз осы ортада өсіп өрбіген . Дәлел сол маңдағы жартас беттерінен әр-түрлі белгіні, әр қилы таңбаны байқаймыз.

Алтай аймағы- шинжаңның солтүстігіне орналасқан. Суы мол,шөбі шүйгін таулы өң ір. Бұл өңірге асан қайғы сынды баба келіп,алты ай жаз, алты ай қыс болатын шұрайлы мекен екен. Сондықтан, «алтай» болсын деп ат қойған деген аңыз бар. Ертіс өзенінің оңтүстігі мен солтүстігіне жайғасқан бұл өңыр,арысы құн, сақ, жаңа ерадан кейін көне түркілердің мекені болған, Алтай аймағында қазірге дейін жалпы 125 сынтас байқалды.

Осы өңірдегі сынтас алтай тауының шығысы мен батысына және сәуір тауының оңтүстік солтүстігіне орналасқан.

Алтай қаласы,шеміршек ауылы сынтастардың шоғырлы қоныстанған жері. Осы өңірде 57 сынтас бар. Әсіресе, қайнар қыстағының батыс жағына орналасқан 5 сынтас адамның назарын ерекше аударады. Ұзыны 55 метр, ені 30 метр болған бұл байырғы қәбір төртбұрыш жалпақ таспен қоршалған.Осының шығыс жағында бес сынтас оңтүстіктен солтүстікке қарай тізіліп тұр. 1- нөмірлі сынтас өз қалпында сақталған. Оның жер тағанынан биіктыгы 1.7 метр, ал иығының кеңдігі 0.7 метр. Домалақ бет, қысық көз, оймақ ауыз, екі бетінде үш бұрыш белгі бар. (1- суретке қараңыз)Осы 1- нөмірлі сын тастың жанындағы екі сынтастың бас жағы ерекше бүлінген. Ал қайнар 5- нөмірлі сынтас қаздиған қалпында сақталған, жер бетінен биіктігі 1.3 метр, ал иығының кеңдігі 0.58 метр, кеудесінде дөңгелек белгісі бар бұл сынтас қос-қолымен алде бір нәрсені ұстап тұрғандай, немесе алақан жайып тілек тілеген тәрізді.

Жер жәннаты іле – үйсіндердің мекені, түріктердің кереге жайып шаңырақ көтерген тұрағы, міне осындағы мұңғұлкұхлре ауданындағы кышы қонақай сынтастары елден ерек бейне байқатады. Биыкытыгы 2.3 метр келетін бұл сынтас алде бір ханзадаға немесе ел басына арналғандай. Ұйткені оның бас киымы бір қарағаннан- ақ озіне баурайды. Бет болегінің азырақ бұлінгені болмаса оның оң қолмен қару, сол қолмен тостаған котеріп тұрған тұлғасы аса айбатты. Әры оның етек жағына соғды жазу ойылған. Бұл жазулардың мағынасы қазірше беймалім. (2- сурет)ал мұның маңайында жане ұлкенді- кышылы бір қанша снтас бар, жалпы іледе байқалған 52 сынтастың басым кобы мұңғұлкұре, текес аудандарында.

Тарбағатай аймағы- іле қазақ автономиалы облысының үш аймағының біры, оған толы, шағантоғай, дүрбылжын, қобық, сауан сынды бес аудан, шауешек, шиху екі қала қарайды. Тарбағатай колеміндегі 28 сынтастың алтауы аймақытқ қызыл үй мұражайда сақтаулы. (3- сурет)

нақтылы жазба дерек болмағандықтан сынтасқа кескіні тұскен адамның салауатын, жасаған дәуырын анықтау оте қиын. Сонімен қатар олар адамды жерлеген соң маңайына тастан тортбұрыш тас қабыр орнатып, шығыс жағына оның тіры кезіндегі ерлігіне лайық ел алдындағы салауатына, мартебесіне тең келетін тас мұсынын орнатқан. уақыттың өтуы коне қабірмен сынтастың тозумен қатар оның тарихы да бірге жоғала бастады. Тек тұрык қағанаты кезіндегі сахара сарбазы екендігін долбарлай аламыз.Алтай аймақтық мұражайдағы бұл сынтастар тұріктер дауіріндегі халықтың туындысы екендігі рас. Олардағы ортақ ерекшелік белінен жоғары толық ойылған, оң қолімен тостаған котеріп, сол қолімен қанжарын ұстап тұр.

Сынтастағы адамның доңгелек жағалы, қаусырма етекті, кішкене жеңді киым киетіндігін айқын парықтауға болады. Ол оң қолына семсер ұстап, сол қолын йіп кеудесіне қойған. Аса шебер бедерленген. Міне бұл ұқық пен мартебенің симвлы болса керек. Сол кездегі адамдар батыр олген соң оның аруағы осы таста болады, тас жығылмаса оның рухы маңгы жасайды деген танымда болса керек.

Бұратала облысы арасан ауданының аршаты жайлауынан табылған бір сынтасты 2005- жылы жазда автономиалы райондық мұражайға акелінген. Батыс тұрык қағанаты кезіндегі бұл сарбаздың кескіні қаз- қалпында тұсірілген. Оның бет- пішыны. Дене- тұрқы қанжарімен киымын айтпағанда аяғына дейін толық ойып тұсірген. Міне мұндай тұрык қағанатына тән толық кейіп- кеспірі тұсірілген сынтастан шыйнжиаң колемінде ұшеу бар. Міне мынау соның біры, биыктыгы 2 метр, ені 80 сантиметр бұл сынтастың өн бойынан батырлықтың ұсқыны, ерліктің келбеті менмұндалайді.демек, сахара сынтастарын сыртқы тұлғасына қарай екі тұрге болуге болады. Мұның біры адамның бет- пішынын ғана тұсірілген сынтас, ал енді біры бұкыл денесін тіпты қару- жарақ, киым- кешегіне дейін ойған сынтастар. Біз тылшылык барысында телекамераға тұсірген 101 сынтас, балбал, бұғытастың ішінде бір бөлым сынтастың бас болегіЖоқ, сынып тұсты десек дәл мойынан ұзілетіндігі қалай? бұл біз ойланатын тақырып. (4- сурет)маселен алтай аймағы бурылтоғай аудандық мадени мұра мекемесінен бір бас мүсынды жолықтырдық. Биыктыгы 0.52 метр, ені 0.30 метр, қалыңдығы 0.12 метр, бес мұшесі толық, мұртты, әры құлағында сырғасы бар ер адамның бас мүсыны. Ал бұл жонінде бір бөлым мамандар: тұрык дауірінде бір ел енді бір елді басып алғанда осы елдегі бұрынғы батырларға, қаһармандарына орнатылған сынтастың басын шаққан, онысы енді бұл жер менің элігімде деген айбаты болса керек.

осы сынтастардың бәрын тек қана 5- ғасырдан 9- ғасырға дейін жасаған тұрык дәуырыныкы деп толық кесім жасай алмаймыз. Ұйткені осы сынтас тұрған өңырдың жаратылыстық шарт- жағдайы оның маңындағы байырғы қабыр бізды түрлы далел- спатпен қамдайды.

сынтастың бәры батірлармен қағандарға арналмаған. Алтайдағы мына бір сынтасқа қарайтын болсақ, оның қолына қамшысын ұстаған малшы не тұрғын екендігін бір корып парықтауға болады. Демек бұл тұрык дауіріне тән сынтас емес екендігі анық.

ал кейбір мамандар сынтастары тұріктер дәуіріне тән деседі. Ал жане бір бөлым архелогдар мұны жаңа ерадан бұрынғы 1000 жылдыққа апарады. Кілең тұріктер дәуырының сынтасы десек, тұжырымымыз толық болмайды. Ұйтетіні сол балбал орнатылған жердің кейбірінде басым кобы десекте болады шошақ тобе, коне қабыр бар. Ондағы зираттан шыққан бұйым сол һұндар, ұйсіндер дауіріне апарары хақ. Сондықтан, шинжиаң колеміндегі сынтасты томендегідей 4 дауірге болеміз:

дәуыр жаңа ерадан бұрынғы1200- жылдан жаңа ерадан бұрынғы 700- жылға дейін1-

Дәуыр жаңа ерадан бұрынғы 700- жылдан жаңа еранің 6- ғасырға дейінгі аралық

3-дәуыр жаңа еранің 6- ғасырынан 9- ғасырға дейінгі аралық.

4-дәуыр жаңа еранің 9- ғасырынан 11- ғасырға дейінгі аралық есептеледі.

ғалымдар жұңго шинжиаң колемінен қазірге дейін 279 балбал сынтасты тізімдікке алып, қағаз бетіне тұсырды. Әры оны 17 тұрге айырды.

кейбір сынтастың тек бет- пішыны ғана ойылған ол аспанға қарап не бір қиал жетегінде тұрған адамға ұқсайды. Тұлғасы батыр, қаһарманнан горы қарапайым адамға ұқсайды. Бұл сынтас байырғы қабірмен бірлестіріп айтпасақ жане болмайды. Ұйткені сынтастың басым кобы байырғы қабыр басынан табылған. Демек, сынтастың алғашқы түрының шығу тегі жаңа ерадан бұрынғы дауірге баратын түры бар.

алтай қаласына қарасты шеміршек ауылындағы қайнар тас мұсіндерінің 4- нөмырлы тас мұсіндерінің айел адам екендігі анықталған. Міне мұндай «кемпір тастар мен келіншек тастар» қазақ сахарасында коп- ақ.

алтай аймағындағы алтай қаласы мен буыршын ауданының аралығындағы жол бойындағы қара тас сынтасына келсек, мұндағы екі сынтастың біры төртбұрыш та, ал енді біры домалақ, төртбұрыш сынтастың биыкытыгы 0.88 метр, ені 0.80 метр,төртбұрыш тастың бетіне адамның коз, мұрын, ауыз сынды мұшелерін ойып тұсірген. Ер адам екендігі белгілі. Енді домалақ сынтастың биыкытгы жер бетінен 0.80 метр, ені 0.65 метр оған айел адамның бет- пішыны тұсірілген. Осы жерден 300 метр жердегі метройт тастың жанындағы сынтас 1988- жылы нақтылы тұрақтанып қағаз бетіне түсырып, тізімге алынған, мұның орнегі оте айшықты емес. Адетте, байқамаған адамға сынтас екендігі ұғылмайды. Жоғарыда айтылған 8 сынтасдың бәры қаз- қалпында өз орнында сақтаулы шыңгыл ауданы алтай аймағының шығысына орналасқан. Бұл оңірде жалпы 17 сынтас бар. Басым кобы төр жайлауда. Бізге шыңгыл ауданындағы сынтастар десе, ең алдімен самұты тас мұсыны еске келеді. Ол ағашоба ауылына қарасты аталық қыстағына орналасқан. Ауелі мұнда ұзыны 10 метр, ені 8 метр, биыктыгы 0.80 метр төртбұрыш тас қабыр бар. Сынтас осы тас қабырдың шығысына орнатылған. Бірінде бедер жоқ, ал домалақ сынтас кұлімсіреген бейнемен аспанға қарап тұр. Оның биыктыгы де, ені де 0.60 метр. Адамның беті тұсірілген болегі 0.30 метр.

сынтастар орта азианы мекенденген әр дауірдегі ұлыс ,тайпа ,рулардың тұрмсын , діни сенімін салт-санасын бейнелейтін ұлкен бір белгі .шинжиаңның қай-қай обылыс ,аймақтарынан тауып алуға болатын бұл белгі кезінде тектен тегін орнатылмаған

қазақ даласындағы бір тас сынтасқа ескі тұркы жазуімен « бізде сіздей болғанбыз, сізде біздей боларсыз» деп жазылған екен. Бұл екі ауыз сөздың озінен «бабаларымыздың кең даласын біздей қорғаңдар, болашақ сіздерде біздей болыңдар деп осиет айтып тұрғандай» сол сиақты, табиғаты озіне құп жарасқан коркем іленің дарқан қойнауларынан кездесетін қадау- қадау сынтастар (тас сымбаттар, адам мүсынды тастар) ғасырлар бойы іле алқабының қилы- қилы тарихын басынан кешіріп, халқымыздың бейнеті де, зейнеті де тел болған тыршылык тынысына куа болғандай. Әлы де сынай қарап тұрғандай. Бұл маңғаз мұсіндерді «сынтас» (сымтас) деп те атайды.тарбағатай аймағы шиху қаласының оуат қабырынан табылған адамның бет- пішыны толық тұсірілген. Биыктыгы 0.78 метр, ені 0.32 метр. Бұл сынтас қазыр тарбағатай аймақтық Қызыл үй мұражайында сақтаулы, бұл адамның козы, қасы, мұрны жане елден ерек қиақ мұрты тамаша тұсірілген. Мұнан сырт мойнындағы алқасы да басқа сынтастан айрықша болектеп тұр. (6- сурет)іледегі сынтастардың кобы қада тастардан қашап немесе тегіс бетті жұмыр малта тастардың бетіне ою түсыру арқылы адам бейнесі тұсырылып жасалған. Бәрының беті шығысқа қаратылып, орнатылған. Мұның кейбірі ерлерге ұқсатылса, кейбірі айелдерге ұқсатылып ойылған. Кейбірінің басы, бет- пішыны, тұлғасы, аяқ- қолы, айқын қырналып, киым- кешегі, шаш- сақалы, қолына ұстаған заттарына дейінгі айшықты ойылған. Олар дерлік бір қолына белбеуіндегі қылышын, енді бір қолына тостағанға салынған нарсені ұстап тұрған сыңайда тұрғызылған. Бұл сол кездердегі қазақ халқының етникаліқ негізін құраған тұркы тайпаларының шаман дініне сеніп, кұнге табынып, тұрғанынан дерек береді. Сынтастардың кейбірі, тек, тастардан ғана адам тобайын келтіріп қашалса, кейбіріне беті жылтыр тегіс малта тасқа адам бейнесін жіңішке сызық арқылы ойымштап тұсірген. Археологтардің зерттеуінше жеңіл қырналып, тек, адам нобайын ғана келтіріп жасалғаны арғы замандыкы екен де, адемі айқын орнек түсырып сызылғаны бертінгі тұркы халықтарына тән мұра ретінде қаралған .қазірге дейін мәлым болуынша іледегі сынтастар текес, моңғұлкұре, кұнес, қорғас, тоғызтарау аудандарында кобірек кездеседі. Текес ауданындағы сынтастар ұлкен құштай, қарағанды, қапсалаң, коктерек, шолақтерек, шағансай, ақтас, қобы сиақты шөбы шұйгын, суы мол жайлауларда, кей жерде екі сынтас қатар қойылған. Бірақ, тұрқы ұқсас емес, кей жерде сынтастан біреуі ғана бар. Кобінесе жалғыз кездеседі. Текес ауданын

Жайлауындағы сынтастың жерден биыктыгы 1.83 метр келеді. (7- сурет) ол ерлерге ұқсатып жасалған беті, коз, құлақ, мұрны, сақалы айшықты. Ал мына (8- суреттегі) адамның беті ғана ойылған сынтастың бұрынғы орны текес ауданы сарқобы еді. Биыкытыгы 0.82 метр бұл сынтас қазыр осы аудандық мұражайда. Моңғұлкұредегі сынтастар шаты, кышы қонақай, копырты, ақсу, ағаяз, кокқамыр қойнауларында. Ал копіртідегі сынтастың биыктыгы 70 сантиметр, ені 20 сантиметр. Сақал- мұртын арең парықтауға болады. Жеңіл қырналған, ешқандай белгі ойылмаған. Моңғұлкұре қалашығынан 60 километр қашықтықтағы ағаяз аңғарының аузында тегінде үш жерде сынтас бар екен. Оның біреуі қазыр автономиалы райондық мұражайда сақтаулы. Қалған екеуінің біры ағаяз аңғарының тұстігінде, енді біры терістігінде. Екеуінің аралығы 700 метр шамасында. Терістіктегі сынтас тык тортбұрыш формасындағы тастан ойылған. Тұтас тұлғалы, бұдырмақ нақышты айел мүсыны. Оның биыктыгы 1.4метр, ені 0.47 метр. Басы, козы, құлағы, мұрны жане аузы оте айқын оймышталған.(9- сурет)кұнес ауданындағы « таңжарық -әшым ескерткіш» бақшасында екі сынтас бар. Әсылы бұл сынтастың орны бұл жер болмаса керек. Оның біреуі еркек мүсыны, енді біры айел мүсыны, бет порымын, киымын, қолына ұстаған затын айқын коруге болады. (10- сурет)жер бетінен биыктыгы 1.22 метр, йғының кеңдігі 0.33 метр бұл сынтастың мұртынан- ақ ер адам екенін әры оң қолімен тостаған котеріп сол қолімен мықынын таянып тұрғанын коруге болады.қорғас ауданының кышы мазар құлысты, теректі оңірінде ер, айел суреті тұсірілген екі      Сынтас бар болатын. Еркек мүсынды сынтас қазіріле қазақ автономиалы облыстық мұражайда сақтаулы. Айел мүсынды сынтастың биыктыгы 0.85 метр, ені 0.40 метр. Тастың қалыңдығы 0.30 метр, екі қолімен бір затты сығымдап тұрған тәрызды. Омырауы, козы, құлағы, мұрны, ауызы жане қасына дейін ұқытпты ойылған. Қорғас ауданының сарбұлақ оңіріндегі сынтастың биыктыгы 1.55 метр, ені 0.38 метр. Бес мұшесі толық, қоңқақ мұрынды, ат жақты, сол қолына тұстаған ұстап кеудесіне қойған оң қолына семсер ұстаған. Бір ғажабы бетінің астыңғы жағына бір бөрының немесе қасқырдың ءйттың суреті тұсірілген.осы оңірдегі жане екі сынтас арасан ауданы ақсұмбе ауылы моты қыстағынан 11 километр жердегі мелшік мұқыр деген жерге орналасқан. (11- сурет) әры бұл екеуіне 1- , 2- нөмырлы сынтас деп ат қойылған. Кеудесіне жарық тұскен бұл сынтастың биыктыгы 1.56 метр, ал мына 2- нөмырлы сынтастың жер бетінен биыктыгы 1.9 метр, оң қолына тостаған, сол қолімен қанжарын ұстаған бейнесі оның сарбаз екендігін айгілейді.

жоңғар ойпатының батыс болегіне ірге тепкен кокорай шалғын коркем жер тарбағатай аймағы үйсын бабаларымыздың от жағып тыршылык еткен өңыры, тұрык халқының ізы осы жерге де қалған.оның ұлкен бір белгісі- дөрбылжын ауданы баймырза сынтасы.

қазақыстан респубіликасі мен жұңго шекарасіна орналасқан бұл сынтастың биыктыгы 1.7 метр, қисық тастың бітіміне қарай тек адамның бет пішыны ғана тұсірілген. Міне бұл тарбағатай аймағындағы 28 сынтастың біры баймырза сынтасы. (12- сурет) тарбағатай аймағы толы аудандық мадениет дене- тарбие мекемесінің алдына акелінген бұл сынтастың бұрынғы орны кұп ауылында еді. Тоналудың, жоғалудың алдын алу үшын қазірше осында сақталыпты. Таста тек адамның бет пышынының бейнесі тұсірілген балкым дене болегінде орнек бар болуы мұмкын. уақыттың отуімен бір бөлым жерлері өшып жоғалған.

қатысты маліметтерге негізделгенде бұл сынтастар біздың жыл санауымыздың 6- ғасырынан 9- ғасырына дейінгі мезгілде іле алқабын мекендеген тұркы тайпаларынан қалған мұра есептеледі. Тұрык қағанаты кезінде мұндай тас ескертікішті жұртқа, атап айтқанда, олыкты арулаған жерге орнататын болған. Олар алдімен олыкты арулаған жерге төрт бұрышты тас қоршау жасап, олген адамның тіры кезінде мінген сұйыкты пырағын, айыл- тұрманын, бес қаруын жане тасаттыққа сойған малдың сұйегін кометін болған. Сонімен қатар сұйекпен бірге сынтастың кышы түрын бірге комген. Бұл сынтастың колемі шағын болып, оған тек адамның бас мұсынын қашап тұсіреді. Ұзындығы тек 20 да 30 сантиметр аралығында болады. Оған адамның тұлғасы, қару- жарағы, қол- аяғы ойылмайды. Буыршын аудандық мұра жайдағы мына екі сынтас міне соның далелі.

2.балбалдар— ескі тұркы жазуімен таңбалануынша «балбал» мен «болбық» деген сөз екен. Ал дұрысына ұңілсек, бұл екі созде тілімізде әлы кұнге дейін бар. Қазақ «балбақ», «балпаң» деп козге орескел корінетін еңгезердей кысыны айтады. Мұның бәры жаңағы тас мүсын сиақты кысы денесінің болпиған түрын корсетуден шыққан. Бұл қазақ кысы аттарында да ءжиы кездеседі.

тұрык қағанаты кезінде қайтс болған адамның басына балбал тұрғызатын болған. Атақты ойшыл әры шешен йолығ тегін акесі білге қағанға құлыптас орнатқанда былай деп жазған: «акем қағанға балбық тыктым» _ деген . Адетте тұріктер адамды жерлеген соң оған төртбұрыш тастан қабыр орнатып, шығыс жағына тас мұсын орнатады. Міне бұл сол адамның қадыр- құрметіне арналған. Әры оны «балбал» деп атаған. Былыгы қағанға арналған балб

Былыгы қағанға арналған балбалдың тізбегі 3 километрге созылады. Құлыптаста жазылған жыр жолында «балбал» деген атау 16 жерде ұшырайды. Балбалдың саны құлыптас отырғызуға қатынасқан тайпалардың, рулардың санын меңзейді. Ұйткені сол кездегі қауым жорамы бойынша әр бір рубасы, тайпа басы бір- бір бағана тас акеліп отырғызатын болған. Мұның бір мәнысы құрмет десек жане бір мағынасы сол қағанға бағынудың белгісі. Ол кездегі наным бойынша бұ дұниеде бағынған тайпалар ол дұниеде де қізмет істейді деп есептеген. Сондықтан мұсын тасының алдына оны кұзетуші ретінде балбал тастар тізбегін қалыптастырған. (13- сурет)

демек балбал тастар сынтастар сиақты адамның бет- пішыны толық тұсірген тас мүсын емес, қайта дорекілеу жасалып тек сәл белгілермен қысқаша жазу орнектер қашалған тас. Ал бір бөлым тарихшылар балбалды ертедегі адамдардың өзының олтірген жауының мұсынын өз зиратының басына орнататын болған. Балкым оны ерлік деп білген болуы мұмкын. Бұл тасты жіңшкелеп ойып қашамай қайта дорекілеп жасайтын болған, ал біз балбал деп жұрген тас осы тас болуы мұмкын. Қазыр балбал жайлы нақтылы анықтама, жұйелі дерек толық тұрақтанбады

2006- жылы шинжиаң ғылым- техника баспасынан жарық корген «шинжиаң мадени мұралар жауһары» атты ұйғырша кытапта автор әдыл мұхаммет тұран «сынтасты», «балбал» деп алған. Бұл дұрыс емес, біздың кейбір қазақша басылымдарда да осы атаулар тоңірегінде ұғым бырлыгы жоқ. «сынтас» пен «балбал» парықты болады.

3. Құлыптас – ұлы адамдармен тарихй оқиғаларды еске қалдыру үшын жасалатын мұсындык шығарма. Мұны қазақ «маңгытас» деп те атайды. Адетте корнекті жерге орнатылған мұсындык бейне. Соның ұлкен белгісі 1889- жылы мұңғұлиа республикасі коксын орхон озені бойындағы хошо- сайдам деген жерден табылған кұлтегін құлыптасы

Шинжиаңда құлыптас коп емес, уакылдың біры тарихй маңыздылығы жағынан айрықша айтатынымыз қазақыстан республикасі мен жұңго арасындағы геден құлыптасы.

бұл құлыптас мұңғұлкұре ауданынан 60 километр келетін сарытаудың оңтұстык боктеріндегі геден тауының етегіне, сұмбе озенінің шығыс қабағына орнатылған тас. Сыртқы үй неше рет озгерседе бұл құлыптас орнынан қозғалған жоқ. Оның толық аты «жоңғарларды тыныштандыру геден ескерткіші», құлыптастардағы создерді чианлұң патша өз қолімен жазған. Алдыңғы бетіне «чиң патшалығы», артқы бетіне «маңгылык» деген создер қашалудан сырт, манзу, ханзу, мұңғұл жане тібетше тұсіндірме қашалып ойылған. Мазмұны: чиң ұкіметі аскерінің жұңғар ақсұйектерінің атаманы, дауаштың бұлыгын тыныштандыруы жоніндегі соғыс естелігі жазылған. Құлыптас 1760- жылы орнатылған, оның биыктыгы 3 метр, ені 0.98 метр, қалыңдығы 0.27 метр жалпы құлыптас үш болектен құралады.іле қазақ автономиалы облстық ұкімет 1975- жылы оған самалдық жасап сыртын қоршаған,қазыр кеден құлыптасы мемлекеттік мадени мұра болды.3. Бұғытас (olennye kameni) адетте адам қолынан манерленіп, қашалып, орнек салынған тас бағана. Бейне мама ағашқа ұқсайды. Негізінен қазақтың кең сахарасынан, кең байтақ даласынан жолықтыруға болады. Оның сынтас құлптастан парқы- бұғының суреті бар. Сондықтанда «бұғтас» аталған. Қашалуы, орнегі балбал сынтастан коркем әры назык болады. Онда бұғыдан сырт тотығұстың, сиыр, аттың жане ру таңбалары да болады. Жане бір бөлым таста жан- жануардың бедері болмастан қайта, пышақ, қанжар, садақтың суретін салады. Ғалымдар мен тарихшылардың талғамы тек бұл бедерлер рулық ұқық немесе териториа, жайылым бөлысы болса керек дейді.

20- ғасырдың 60- жылдары жұңго архелогдарі шинжиаңнан алғаш рет бұғтас байқады. Әры алтай аймағы тоңірегіндегі бұғы тастарды тізімдікке алып, тұңғыш зерттеуін бастады. 1980- жылдары алтай аймағынан сырт санжы обылысының жемсарі ауданынан, боратала обылысының арасан ауданынан бұғытастың барлығы анықталды. Оны уакылдык жане уакілдікке жатпайтын деп екі тұрге айырды.

уакылдык бұғытас- негізінен алтай аймағының коктоғай, шыңгыл аудандарында, тарбағатай аймағының толы аудандарында, іле обылсының мұңғұлкұре аудандарында болған. Мұның ішінде ұлкендігі, коркемдігі, биктыгы жағынан маңдай алдысы– шарғы бұғытас.

шалғыр 1- нөмырлы бұғытас- алтай аймағы коктоғай ауданы шарғы деген жерінен табылған. Биыктыгы 3.17 метр. Екі жағында бірдей бедер тұсірілген. Ені 0.40 метр, ең басына бір доңгелек сызылған. Онан жерге дейін бес бұғының кескіні тамаша қашалып ойылған. 1- бұғының басы артқа бұрылғанда, ал қалған төрт бұғының басы алдыға қараған. 3- бұғының жотасында садақтың бедері бар. Ал ары жақ бетінде жане төрт бұғының суреті қашалыпты. Тастың бедері бұлінгендіктен кейбір жерлері толық корінбейді. Деседағіда орнек салу, бедер тұсыру де оте жіңішкеліпкен істегендігі ерен шеберлік

қазыр бұл бұғытас алтай аймақтық мұражайдың торінде тұр.

шалғыр 2- нөмырлы бұғытас – бұның бас жағы сынған қалдығы табылмаған. Қалған болегінің биыктыгы 2.03 метр, ені 0.29 метр, қалыңдығы 0.24 метр оның бір бетіне ғана орнек тұсірілген. Корер козге 4 бұғының бедері бар. Ұшеуінің басы алдыға қараған. Ал алдыңғысының бас болегі жоқ та тек денесінің бейнесі толық салынған. Оның басқа бұғы тастан парқы тұзу сызық біршама коп, молшері параллел сызылған 10 сызық бар. Алтай аймағы шыңгыл ауданынан табылған тұйелі сай бұғы тасының биыктыгы 1.86 метр,

Бас жағында бір доңгелек, орта болегіне үш бұғы сызылған. Алтай аймағына қарасыты шыңгыл ауданында шыбаркол атты саяхат орны бар. Мұнда елдің бәры тамашалап жұрген тас қабырдан сырт бірқанша бұғытас бар. (14- сурет) олар осы тас қабырдың төрт жағына орнатылған. Оның уакылдык біры осы үш метрлік биык бұғытас. Оның ені 0.23 метр қазыр бұл бұғытас алтай аймақтық мұражайдан озіне тұрақ тапқан болатын. Аталмыш бұғы тас тортбұрыш тастан қашалған болып, оның үш жағына орнек нақыш тұсірілген. Асіресе екі беті оте айқын, оның бір бетіне доңгелек салынып орта болегіне бес бұғының бейнесі тұсірілген. Енді бір бетінде алты бұғы бар. Бұлар негізінен жоғарыдан томен қарай сызылған. Ал енді бір жағында пышақтың бедері бар. Енді біры алтай аймағы шыңгыл ауданындағы ұлкен дабаты бұғытасы. Оның биыктыгы 2.20 метр, ені 0.50 метр бір ұлкен жалпақ тасты материал ретінде істеткен. Онда бес бұғының бір кұн тәрызды доңгелекті қоралап тұрған бейнесі қашаланған. Бұл тас қазыр алтай аймақтық мұражайда сақтаулы

Бұғытастың екінші бір түрлысы онда жан- жануар емес қайта қару жарақтың, қанжардың, ру таңбасы, болмаса сызық сызылған болып жолығады. Міне мұның уакылдык туындылары алтай аймағы шыңгыл ауданындағы ұшкол жайлауындағы тас моланың маңайындағы бағана тастар. Ондағы ерекшеліктер бірден- бір доңгелек сызылады. Колбеу үш сызық жане пышақ не қанжар ойылады. Міне бұл екінші топтағы бұғытастың ерекшелігі.

бұғытастың қай дауірге тән екендігі белгісіз. Оның жылын анықтау үшын сақталу мезгілі, тексеру материалі,тұрған орны ерекше рол атқарады. Осы барыста жұңгоның архелогтарі ерен құлшыныс корсетті. Асіресе 1971- жылдан 1974- жылға дейін қазылған туар байырғы қабырының ашылуы ерекше ес қатты. Бұл қабырдан коптеген ерТұрманның байқалуы – бұғытастарды жаңа ерадан бұрынғы кошпенділердің мадениеті екенін толық айгіледі.

бұл жағындағы анықтамалар бірлікке келмеді. Бұрынғы совет одағының архелоктарі сібірдегі балбалдарды жаңа ерадан бұрынғы мың жылдыққа апарса, жапон ғалымдары мұңғұлиа бұғытастарын жаңа ерадан бұрынғы 13- ғасырдан 6- ғасыр аралығындағы халықтың мадениеті дейді. Бұғытасқа тұсірілген қиғаш сызықтар, доңгелек сақиналар, конустар, мосы тұріндегі белгі- таңбалар коп. Мұны кілең аспан денелерінің ұлгысы десек дұрыс болмаса керек. Балкым бұл рулық, ұлыстық таңба ,шегара белгісі болуы мұмкын.

мейлі қандай мезгілге тура келсе де бұғытас орта азиадағы кошпенді халыққа тән екендігі сөзсыз. Қазыр дұние жұзінде 450ге тарта бұғытас бар, оның 60 қа тартасы шинжиаңда, оның ішінде басым кобы алтай тау сілемінде . Осыындағы 50 неше бұғытастың басым кобінде доңгелек бар. Онан орта болегіне бұғы сызылған. Онімен қатар 3 те 5 сызық тұсіріледі. Жане кейбірінде қылыш, қанжар, садақтың бедері нақышталған.

бұғытастың құпиасын ашу үшын қалыптасқан дәстұрлы козқарастармен шектелмей маселеге кең ауқымды ой жұгыртып, коп салалы ғылми зерттеудің жетікстікеріне сұйенуге ءтиыспыз. Богенайіна қарай бұғытастардың негізгі ортадағы йрек немесе тұзу сызықтарды жұлдыз немесе кокжиектің белгісі, ал онан томен сурет- таңбаларды жер бетіндегі аң- құстармен жан- жануардың ауланғанын білдіретін түрлы қару- жарақтар деп болжауға да мұмкындык бар. Ал бұғыға табыну алемдік сипатқа э мифологиалық құбылыс. Кей тарихй деректерден ежелгі адамдардың бұғының жердің асты, коктың ұстімен байланыс жасайтын киелі аң ретінде санағаны байқалады

Һұн, сақ, дауірінде саман діны етек алды. Ол барлық заттың қасиеті эсі болады .ол зат,жан -жануар олгенімен оның аруағы бізбен бірге деген нанымда тұрды. Кейін үйсын дауірінде орта азиа халықтары аулиеге, киелі адамдарға табынды. Ол бізды қорғап, қоршайды деген ұғымда болды. Міне сондықтан осы дауірдегі сынтастың ер айелге болінбейтіндігі шындық болды.тарих ағінімен тұрык дауіріне келгенде ел бастайтын косем, сөз бастайтын шешен де сахара сарбазынан белгіленді, бұл дауірде елдің тағдыры, қара халықтың болашағы ержұрек батырлар қолында болды. (15- сурет)олар туған жер, өз ұлыстары үшын ұран болар ұлдарына бар тағдырын тапсырып берді. « ер етігімен су кешкен, ат ауіздіқпен су ішкен » ауыр кұндерде тұнихоқтай батырлар ерлігі, кұлтегіндей жаужұрек сахара сарбаздардың сара жолы ертеңгі ұрпаққа жыр болып міне сол тас бетіндегі жазулармен бізге жетті

Сынтас, құлыптас, балбал, бұғытас болсын бәрының материалі тас. Ертедегі осы орта азиада жасаған парасатты ата- бабаларымыз оны қашау, егеу, ою арқылы өзының жасампаздығын бейнелеген. Біз осы тастан жасалған туындылардан мұсіндерден , оған ойылған ою- орнек, түрлы жазулардан һұн, сақ бабаларымыздың ,жау жұрек тұріктердің тұрмыс тыршылыгын, арман- тілегін, егей онерін коре алдық. Төл тарихымызды талшықтап, бұйге- шігесіне дейін тұсінбесек те, талдап, тарамдап тұсінгендей болдық.

бұл сінтастармен құлыптастар, балбалдармен бұғытастар сахара мадениетінен болашаққа дұние мадениетінің бір тармағы болып қалмақ, оны қорғау, ішкерлей зерттеу, дана халқымыз тарихындағы ақтаңдақ жерлерін сол тас бетіндегі жазулардан, оймалардан іздеу, ұрпақтан- ұрпаққа жалғау зиынды ұрпақтың міндеті.

Қуандық Көбен ұлы

Advertisements

Пікір қалдыру

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Өзгерту )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Өзгерту )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Өзгерту )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Өзгерту )

Connecting to %s

%d bloggers like this: